Pozorna bezkarność uczniów

W dzisiejszych czasach więcej słyszy się o przewinieniach i odpowiedzialności nauczycieli – do czego niewątpliwie przyczyniły się liczne, głośne sprawy dyscyplinarne wszczynane przez niektórych kuratorów oświaty. Narrację taką należy jednak ocenić jako niepełną, bo opisującą tylko jedną stronę medalu. Wciąż obecne, choć mniej nagłośnione, są sprawy w których to uczniowie – często niepełnoletni – łamią nie tylko szkolny regulamin i statut, lecz przepisy powszechnie obowiązującego prawa. Dzisiejszy artykuł porusza kwestie odpowiedzialności uczniów oraz środków ochrony, którymi w takich właśnie sytuacjach dysponują nauczyciele.

Czy wszyscy uczniowie mogą odpowiadać za swoje czyny?

Już na samym wstępie należy przecząco odpowiedzieć na pytanie zawarte w tytule niniejszego artykułu – żaden uczeń nie jest (i nie powinien być) bezkarny w sytuacji naruszenia przez niego obowiązujących norm. Zakres jego odpowiedzialności zależy jednak od jego wieku. Nie budzi wątpliwości odpowiedzialność osób pełnoletnich, tj. takich, które ukończyły 18 rok życia. W odniesieniu do czynów stanowiących przestępstwa kodeks karny (k.k.) obniża wiek odpowiedzialności do lat 17 (art. 10 § 1 k.k.). Czy to znaczy, że uczniowie poniżej 17 roku życia pozostają bezkarni? Otóż nie – zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (Dz. U. poz. 1700 z późn. zm. – dalej „u.w.r.n.”) za czyny karalne odpowiadają wszystkie osoby pomiędzy 13, a 17 rokiem życia. Co więcej – w sprawach o demoralizację ta sama ustawa przewiduje odpowiedzialność małoletnich już od ukończenia 10 roku życia (art. 1 ust 1 pkt. 1 u.w.r.n.).

Należy w tym miejscu wyjaśnić istniejącą „dwutorowość” odpowiedzialności – zgodnie z ww. przepisami osoba, która nie ukończyła 17 roku życia nie może co do zasady zostać pociągnięta do odpowiedzialności karnej przed sądem karnym (z wyjątkiem najpoważniejszych przestępstw, takich jak zabójstwo, gwałt, spowodowanie katastrofy w ruchu i in.), jednak odpowiedzialność może ponieść przed sądem rodzinnym. Wobec osób małoletnich przed ukończeniem 17 roku życia stosuje się zatem inny tryb postępowania oraz inny katalog kar i środków wychowawczych, poprawczych i leczniczych (o czym poniżej).

Odpowiedzialności karnej oraz tej przewidzianej w u.w.r.n. nie ponoszą osoby przed ukończeniem 10 roku życia – uczniowie tacy, tak jak wszyscy inni ponoszą jednak odpowiedzialność przewidzianą w statucie szkoły!

Za co może odpowiadać uczeń?

Poprzedni paragraf zasygnalizował różne rodzaje odpowiedzialności. Wyjaśnijmy zatem za co może odpowiadać uczeń. Zgodnie z art. 2 u.w.r.n. przewidziane w ustawie działania podejmuje się w przypadkach, gdy nieletni wykazuje przejawy demoralizacji lub dopuścił się czynu karalnego. Ustawa posługuje się sformułowaniem „lub” co zgodnie z zasadami logiki ustawodawczej oznacza, że odpowiedzialność może być poniesiona z jednego, drugiego albo obu tych tytułów jednocześnie.

Co oznacza „demoralizacja” ucznia?

Ustawa nie zawiera definicji demoralizacji; w at. 4 ust. 1 podaje ona jednak przykładowy i niewyczerpujący katalog zachowań i okoliczności wskazujących na demoralizację nieletniego – m.in.: dopuszczenie się czynu zabronionego, naruszanie zasad współżycia społecznego, uchylanie się od obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki, używanie alkoholu, środków odurzających, substancji psychotropowych, ich prekursorów, środków zastępczych lub nowych substancji psychoaktywnych, uprawianie nierządu. „Naruszanie zasad współżycia społecznego” to pojęcie nieostre, należą do niego jednak zachowania społecznie nieakceptowalne, nieprzystające do danego miejsca i zasad w nim panujących, uderzające w chronione prawnie dobra innych – np. przeklinanie i używanie wulgaryzmów, obrażania innych, uporczywe ignorowanie poleceń nauczyciela lub innych pracowników szkoły itp.

Co grozi uczniowi za naruszenie prawa lub postępującą demoralizację?

Jak wskazano powyżej, odpowiedzialność zależy od wieku ucznia. Jako, że uczniowie pełnoletni oraz nieletni po ukończeniu 17 roku życia odpowiadają za swoje czyny w sposób opisany w kodeksie karnym, zgodnie z katalogiem kar przewidzianym za konkretne przestępstwa w niniejszym artykule skupię się na odpowiedzialności nieletnich uczniów pomiędzy 10, a 17 rokiem życia. Wobec nich ustawa przewiduje stosowanie środków wychowawczych, środek leczniczy oraz środek poprawczy.

Środki wychowawcze

Zgodnie z art. 7 u.w.r.n. środkami wychowawczymi są:

Jak widać, sąd rodzinny dysponuje bardzo szerokim katalogiem środków, za pomocą których może oddziaływać na nieletnich. Oprócz osobistej odpowiedzialności nieletnich uczniów, istnieje również mechanizm odpowiedzialności rodziców lub opiekunów, na których sąd może nałożyć określone obowiązki – m.in.: zobowiązać rodziców albo opiekuna nieletniego do poprawy warunków wychowawczych, bytowych lub zdrowotnych nieletniego, a także do ścisłej współpracy ze szkołą, do której nieletni uczęszcza, z poradnią psychologiczno-pedagogiczną, w tym w razie potrzeby wykonania odpowiedniej diagnozy nieletniego, oraz z podmiotem wykonującym działalność leczniczą, zobowiązać rodziców albo opiekuna nieletniego do współpracy z młodzieżowym ośrodkiem socjoterapii w zakresie realizacji obowiązku nauki przez nieletniego, jego socjoterapii i pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz zobowiązać rodziców albo opiekuna nieletniego do naprawienia w całości albo w części szkody wyrządzonej przez nieletniego lub do zadośćuczynienia za doznaną krzywdę (art. 18 ust. 1 u.w.r.n.). Brak wykonania ww. obowiązków zagrożony jest karą finansową w wysokości do 3 tysięcy zł.

Ochrona nauczyciela przed niezgodnym z prawem zachowaniem uczniów

Nauczyciel ze względu na charakter swojej pracy jest osobą która bardzo często spotyka się z negatywnym, a czasami wręcz przestępczym zachowaniem uczniów, w tym uczniów małoletnich. W czasach, w których błędne pojmowanie praw ucznia jako kategorii absolutnej i nienaruszalnej zdominowało debatę publiczną o szkole i jej podmiotach, należy przypomnieć i podkreślić, że również nauczyciele mają swoje prawa i środki ich egzekwowania.

Nauczyciel korzysta z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych

Na samym początku podkreślić należy, że zgodnie z art. 63 ust. 1 Karty Nauczyciela (KN) nauczyciel, podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych, korzysta z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych na zasadach określonych w kodeksie karnym – a konkretnie w jego rozdziale XXIX, który przewiduje przestępstwa m.in. naruszenia nietykalności cielesnej funkcjonariusza (art. 222 k.k.), znieważenie funkcjonariusza (art. 226 k.k.) czy udostępnienie informacji dotyczących życia prywatnego funkcjonariusza bez jego zgody (art. 223b k.k.). Czyny te stanowią „zaostrzoną” wersję zwykłych typów przestępstw – naruszenia nietykalności cielesnej lub znieważenia. Oczywiście nauczyciel może paść ofiarą również innych przestępstw, niebędących przypisanymi tylko do funkcjonariuszy publicznych – np. zniesławienia (art. 212 k.k.).

Tryb postępowania w przypadku naruszenia praw nauczyciela przez ucznia

W sytuacji w której uczeń swoim zachowaniem wypełnia znamiona art. 2 u.w.r.n. działając na szkodę nauczyciela – np. poprzez ubliżanie mu, naruszanie jego nietykalności cielesnej lub znieważanie, należy postępować według następujących kroków:

• nauczyciel niezwłocznie musi poinformować ucznia o niedopuszczalności jego zachowania oraz o konieczności zgłoszenia sprawy dyrektorowi szkoły oraz rodzicom/opiekunom ucznia
• nauczyciel niezwłocznie musi poinformować dyrektora szkoły o zaistniałej sytuacji, podając wszystkie jej okoliczności. Wskazane jest, by nauczyciel sporządził notatkę służbową oraz wskazał ewentualnych świadków zdarzenia – a to pod kątem postępowania rozpoznawczego, prowadzonego przez dyrektora szkoły;
• dyrektor szkoły prowadzi postępowanie w celu weryfikacji zgłoszenia i potwierdzenia prawdziwości zarzutów – w tym celu zbiera dowody, przesłuchuje nauczyciela, ucznia, a także świadków zdarzenia oraz wzywa rodziców/opiekunów ucznia;
• jeśli przeprowadzone postępowanie potwierdzi zaistnienie zdarzenia, dyrektor wymierza uczniowi karę przewidzianą w statucie szkoły;
• jeśli wykazane zachowanie ucznia stanowi przejaw jego demoralizacji lub czyn zabroniony (przestępstwo lub wykroczenie) dyrektor szkoły ma społeczny obowiązek zawiadomienia o tym fakcie Policji, prokuratury lub sądu rodzinnego, może zawiadomić również organ prowadzący szkołę
• pokrzywdzony nauczyciel ma prawo zawiadomienia Policji lub prokuratury o popełnionym na jego szkodę przestępstwie niezależnie od dyrektora szkoły.

Należy pamiętać, że zgodnie z art. 4 ust. 2 u.w.r.n. każdy, dowiedziawszy się o dopuszczeniu się przez nieletniego czynu karalnego, ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym sąd rodzinny lub Policję! Dodatkowo, dyrektor szkoły, jako jej przedstawiciel, oprócz obowiązku poinformowania właściwych organów musi przedsięwziąć niezbędne czynności, aby nie dopuścić do zatarcia śladów i dowodów popełnienia czynu zabronionego (art. 4 ust. 3 u.w.r.n.).

Odpowiedzialność cywilna ucznia

Niezależnie od odpowiedzialności karnej uczeń może ponieść również odpowiedzialność cywilną – np. za naruszenie dóbr osobistych nauczyciela. Należy pamiętać, że nawet osoba niepełnoletnia może być stroną postępowania cywilnego i występować w nim w charakterze pozwanego – w takim wypadku ustawowym przedstawicielem ucznia są jego rodzic lub opiekun.

Podsumowanie

Opisane wyżej przesłanki odpowiedzialności ucznia dowodzą, że nie jest on bezkarny i w sytuacji naruszenia przez niego obowiązujących norm może on zostać ukarany – łącznie z odpowiedzialnością wychowawczą, karną i cywilną. Nauczycielowi zaś, podczas i w związku z wykonywaną funkcją, przysługuje ochrona właściwa funkcjonariuszom publicznym, którą może wykonywać samodzielnie lub z pomocą dyrektora szkoły i organu prowadzącego.

W razie pytań jak zwykle zachęcam do kontaktu z Kancelarią i jednocześnie zapraszam do lektury moich innych artykułów dostępnych w zakładce Aktualności.

Zachęcam również do odwiedzenia i polubienia profilu Kancelarii na Facebooku, w celu otrzymywania powiadomień o najnowszych publikowanych artykułach oraz bieżących informacji dotyczących działalności Kancelarii.